سه شنبه 1397/08/01
واکاوی روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی در دهه نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران - بخش دوم و پایانی

تاثیر حج ابراهیمی در روابط ایران و عربستان

این نوشتار به روش توصیفی و تحلیلی، با تکیه بر منابع اصلی و پژوهشی و با روش کتابخانه ای است و در پاره ای از نمونه ها، از اسناد موجود در مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه استفاده شده است.

خبرگزاری فارس: <a class='no-color' href='http://newsfa.ir/'>تاثیر حج ابراهیمی 
</a> در <a class='no-color' href='http://newsfa.ir/'> روابط ایران و عربستان</a>
قیام شیعیان عربستان و آغاز تیرگی روابط

به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی، در محرم1358ش/اکتبر1979م شیعیان شهامت و جسارت بیشتری پیدا کردند و در روز عاشورای همان سال، مراسم عزاداری حسینی را که در عربستان ممنوع است، برگزار کردند. در این مراسم، جمعیت درحالی که عکس های امام خمینی(ره) را در دست داشتند، به سوی قطیف و احسا و دیگر آبادی های استان شرقی حرکت کردند. در درگیری های به وجودآمده با گارد ملی که مخالف برگزاری مراسم عزاداری بودند، 36تن از آنان کشته شدند. جمعیت 3روز تمام در حال طغیان بودند.

آن ها بانک ها و موسسه های دیگر را به آتش کشیدند و علیه رژیم سلطنتی شعار سر دادند (آقایی، 1368: 84 و 85)؛ اما در روزهایی که نگاه رسانه های جهان به تهران و سرنوشت گروگان های آمریکایی بود، مقام های سعودی توانستند این دو بحران بی سابقه را با خونریزی تمام عیار پایان دهند. در پی این مسائل و پس از وقوع این حوادث، سعودی ها در مقابله با ایران ملاحظه را کنار گذاشتند و شاهزاده نایف به صراحت گفت: ایرانی ها که بعد از انقلاب می گفتند دیگر ژاندارم منطقه نیستند، حالا تروریست منطقه شده اند (رایت، 1372: 134).

دولت سعودی در واکنش بعدی، برای جلوگیری از گسترش آشوب در مناطق شیعه نشین، به سرعت سرمایه بسیاری را صرف ساختارهای اقتصادی و نظام آموزشی و سایر خدمات کرد. جاده ها آسفالت شد، مدارس و بیمارستان ها ساخته شد، بین مردم زمین توزیع شد و به آن ها وام های مختلف داده شد (ابراهیم، 1387: 161). دولت برای خنثی کردن قیام های مردمی، نایف رئیس پلیس عربستان و شاهزاده احمد، معاون وزارت کشور را به آنجا اعزام کرد. این مسئله امری استثنایی بود که طرح برق رسانی به ایالت شرقی در بهمن ماه1358/1980م به اجرا درآمد و همچنین دستور آزادی صدها زندان سیاسی داده شد (کدیور، 1372: 108).

دولت عربستان برای مقابله با این قبیل اقدامات شیعیان، بسیاری از افسران و درجه داران شیعه را از ارتش اخراج کرده و استفاده از بلندگو و میکروفون را در مساجد شیعیان ممنوع کرد. دولت عربستان برای مخدوش کردن برنامه های صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، به پخش پارازیت بر روی این برنامه ها اقدام کرد. در اقدامی دیگر مسافرت اتباع سعودی، به خصوص شیعیان آن کشور، به ایران ممنوع شد (محمدی، 1386: 157).

پس از انقلاب اسلامی، ملک خالد رابطه العالم الاسلامی را که به‎ظاهر نقش انجمن اسلامی را بر عهده داشت فعال تر کرد. سازمان رابطه العالم الاسلامی در جوی تبلیغی و کاذب و گسترده، در اولین واکنش حکم تکفیر امام(ره) را صادر کرد. این انجمن در اواخر سال 1400ق/1980م، اطلاعیه‎ای صادر کرد که طی آن بیانات امام(ره) را درباره حضرت مهدی(عج) کفرآمیز خواند؛ همچنین پیشنهاد بزرگداشت هفته وحدت و گرامیداشت مقام شامخ رسالت را که با تولد آن حضرت مصادف است، شرک آمیز خواند (آقایی، 1368: 169). به علاوه، سازمان رابطه العالم الاسلامی دایره ویژه ای را به نام «دائره المکافحه المد التبشیری»، یعنی دائره ویژه مبارزه با گسترش تبلیغات شیعه، با بودجه ای خاص برپا کرد (محمدی، 1386: 158).

اما هم زمان در ایران نیز نزاعی بین جناح انقلابی و جناح لیبرال، یعنی دولت موقت و دولت بنی صدر، حاکم بود. مثلاً دولت موقت کاری به صدور انقلاب نداشت و با استناد به رویه ها و مقررات پذیرفته شده بین المللی، تکیه بر صدور انقلاب را مغایر اصل مداخله نکردن در امور داخلی سایر کشورها می دانست و معتقد بود به جای تکیه بر صدور انقلاب، بهتر است جامعه ای نمونه و الگو بسازیم تا دیگران آن را سرمشق قرار دهند و از آن تقلید کنند. دکتر یزدی، وزیر خارجه دولت موقت، به صراحت اعلام کرد که: ما قصد صادرکردن انقلاب خود را نداریم (صدقی، 1368: 139).

پس به قدرت رسیدن لیبرال ها بهترین فرصت برای عربستان بود تا از مشکلاتی که اصرار بر صدور انقلاب برای آنان ایجاد می کرد، راحت شوند؛ چون در صورت موفقیت لیبرال ها، سیاست صدور انقلاب و اصول گرایی تقلیل می یافت. براین اساس، عربستان به صورت پنهانی به حمایت از لیبرال ها پرداخت. نمونه بارز آن، کودتای نوژه و ماجرای توطئه قطب زاده شریعتمداری بود که در سال 1361ش/1982م، با اهدف گوناگونی از جمله انفجار بیت امام خمینی(ره) صورت گرفته بود. عربستان برای کمک به کودتای نوژه، چک 10میلیون دلاری اعطا کرده و برای اجرای این کودتا، نماینده سازمان سیا هماهنگی هایی را بین کشورهای منطقه نظیر عربستان، مصر، عراق و اسرائیل انجام  داده بود (هاتف، 1389: 70).

در ماجرای توطئه قطب زاده شریعتمداری، یکی از اتهامات قطب زاده فرستادن سیدمهدی مهدوی به عنوان نماینده اش به عربستان و دیدار وی با برخی مقامات عالی این کشور، از جمله فرمانده گارد ملی عربستان، برای دریافت کمک مالی بود. سیدمهدی مهدوی در اعترافات خود در دادگاه گفته بود: «...بعد از آلمان بنده سفری کردم به عربستان سعودی، هواپیما که نشست و خواستیم پیاده شویم آنجا از ما استقبال محرمانه ای کردند. ...برای ایشان هم بنده شروع کردم همان حرف ها که در آلمان زده بودم، زدم که در ایران وضع "ِلِه و بِلِه است، ناراحتی زیاد است فشارها و مخالفت ها با رژیم زیاد است. ...

پس از صحبت های من، شروع کرد به صحبت کردن که او هم دل پُری داشت از مقامات ایران و رژیم ایران. می گفت: بله ایران منطقه را به آتش کشیده که ایران اِلِه و بِلِه کرده با این ها نمی شود کار کرد و ما هم آماده ایم اگر رژیم صحیحی در ایران باشد، همکاری کنیم و رابطه داشته باشیم. بعد با بعضی از مقامات دیگر در آنجا ترتیب ملاقاتی دادند و ملاقات کردیم» (روزنامه کیهان، 8/2/1361).

اما به تدریج، در پی سقوط میانه روها در عرصه حکومتی ایران و به قدرت رسیدن نیروهای انقلابی، اوضاع تغییر کرد و مقامات ریاض به شدت احساس نگرانی کردند. در واقع، انقلاب ایران زنگ خطری بود برای کشورهای حاشیه خلیج فارس و به خصوص عربستان که سیستم حاکمیت آنان نیز مشابه ایران قبل از انقلاب بود. این سیستم به صورتی بود که یک فرد در راس قدرت قرار می گرفت و این فرد در مقابل چالش ها و مخالفت های داخلی، تنها متکی به قدرت های خارجی و به طور ویژه حمایت های ایالات متحده بود.

این موضوع هم ناتوانی مستمر برای خودیاری و هم ترس ریشه دار عمیق از رهاشدن به وسیله حامی و متحد سابق را منعکس می کند، همان مسئله ای که برای شاه ایران در سال 1357ش/1979م اتفاق افتاد. مقارن با پیروزی انقلاب اسلامی، این ترس با مجموعه آشوب هایی در سطح منطقه خلیج فارس همراه شد و به همین علت، حاکمان این منطقه با بدبینی به انقلاب ایران واکنش نشان دادند و شعار صدور انقلاب را خطری برای حکومت خود دانستند. انقلاب ایران با ترکیب جمهوریت و اصول گرایی شیعی، به نزدیک ترشدن روابط عربستان و آمریکا انجامید و هر دو کشور با نگرانی های مشترک، درصدد مهار انقلاب برآمدند.

این رویداد باعث شد تا کشورهای منطقه خلیج فارس بیش از پیش به آمریکا وابسته شوند. آنان برای حفظ خود در برابر امواج انقلاب اسلامی، به تدریج مقدمات حضور نظامی گسترده آمریکا را در این منطقه استراتژیک فراهم آوردند و نقش قیّمی این کشورها تا به امروز بر عهده آمریکاست. این مواضع، یعنی تشکیل شورای همکاری خلیج فارس و کمک های سخاوتمندانه عربستان به عراق و اقداماتی از این قبیل، به ناچار واکنش های تلافی جویانه ایران را به همراه داشت و روابط دو کشور را از گذشته متشنج تر کرد. در 26اردیبهشت1363 /1984م یک نفت کش عربستانی موسوم به افتخار ینبوع هدف حمله موشکی قرار گرفت.

دولت  کویت  نیز به طور رسمی اعلام  کرد  که  ایران به  دو کشتی تجاری اش حمله کرده است (جعفری ولدانی، 1373: 102). این کشتی ها قصد فروش نفت را به نیابت از عراق داشتند و این اقدام ایران به تلافی کمک های بی دریغ عربستان و کویت به عراق بود؛ اما این اقدام ایران خشم اعضای شورای همکاری خلیج فارس را برانگیخت و آن ها با تلاش های بی سابقه دیپلماتیک، موضوع را به شورای امنیت کشاندند؛ در نتیجهِ تلاش های عربستان و دیگر اعضای شورای همکاری خلیج فارس، در 12خرداد1363/1ژوئن1984م، شورای امنیت قطعنامه 552 را که در آن، از حق دریانوردی آزاد و تجارت در آب های بین المللی دفاع شده بود، تصویب کرد.

 اقدامی که برای شورا و سیاست مهار و بازدارندگی عربستان موفقیتی محسوب می شد. نکته حائز اهمیت این است که در این مقطع، اردن ریاست دوره ای شورای امنیت را به عهده داشت. چند روز پس از صدور این قطعنامه، یعنی در 15خرداد1363/4ژوئن1984م، دو فروند اف-15 ایگل عربستان سعودی با اطلاعاتی که از هواپیماهای تجسسی آمریکایی از نوع آواکس دریافت کرده بودند، یک فروند فانتوم اف-4 نیروی هوایی ایران را بر فراز جزیره العربی هدف قرار دادند و سرنگون کردند. این نخستین اقدام مستقیم نظامی عربستان علیه ایران بود که اعتراض جمهوری اسلامی ایران را به دولت سعودی باعث شد و روابط دو کشور را بیش از پیش تنش آلود کرد (اسناد وزارت امور خارجه، سال های1362تا1364، کارتن23، پرونده/4/216، ص51 تا 54).

برخی از اخبار، از دخالت نیروهای نظامی آمریکا در این ماجرا حکایت می کند (اسناد وزارت امور خارجه، سال های1362 تا 1364، کارتن23،  پرونده/4/216: ص74). به علاوه، این کشورها معتقد بودند که ایران تظاهرات و آشوب هایی را در میان جمعیت شیعه ساکن این کشورها برانگیخته است. بین سال های 1361تا1364ش/1982تا1985م مجموعه ای از قتل ها، هواپیماربایی ها، انفجار اتومبیل های حامل مواد منفجره در سراسر منطقه خاورمیانه و نیز بروز جنگ نفتکش ها در خلیج فارس، همه و همه به سوءظن این کشورها به ایران افزود؛ اما سرویس های امنیتی این کشورها هیچ مدرکی از دست داشتن ایران در این بمب گذاری ها یا ارتباط ایران با گروه هایی که به اقدامات خشونت بار در عربستان دست می زدند، نیافتند.

 فقدان مدارک روشن، مبنی بر دست داشتن ایران در این حوادث، عمان و امارات متحده عربی را به سوی بهبود روابط دو جانبه با ایران و میانجیگری بین ایران و عربستان سوق داد. این تلاش ها به نزدیکی مجدد و محدود عربستان و ایران منتهی شد؛ اما چندی بعد و پس از آنکه شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه 598 را تصویب کرده و در آن، از هر دو طرف برای آتش بس و انعقاد موافقتنامه صلح دعوت کرد، عربستان همراه با دیگر متحدان خود اعلام کرد درصورتی که ایران از پذیرش قطعنامه خودداری کند، این کشور را تحریم خواهند کرد.

بهبود موقت مناسبات دو طرف

با وقوع حادثه ربوده شدن یک فروند هواپیمای سعودی در 15آبان1363/6نوامبر1984 توسط اتباع کشور یمن و فرود آن در فرودگاه مهرآباد و اقدامات مثبت جمهوری اسلامی در پایان دادن به این حادثه بدون خونریزی و تحویل هواپیما به کشور عربستان، روابط دو کشور تاحدودی بهبودی یافت (رحمانیان، 1394: 261). شاید بتوان سال 1364ش/1985م را اوج این سیاست آشتی جویی دانست که درعین حال، نقطه عطفی در مناسبات دو طرف محسوب می شد. در این سال برای نخستین بار پس از انقلاب اسلامی، وزیر امور خارجه عربستان به تهران سفر کرد. سفری که آغاز دوره تشنج زدایی و پیشرفت در مناسبات دو کشور محسوب می شود.

 شاید این سفر در پی سفر جنجالی مک فارین (McFarlane) به ایران و تلاش دولت آمریکا برای جلب رضایت جمهوری اسلامی ایران و هم راستایی سیاست های عربستان با آمریکا بوده (جندقی، 1394، سایت مجله گذرستان) یا با ابتکار شورای همکاری خلیج فارس صورت گرفته یا با ابتکار ایران، یعنی دعوت ولایتی از همتای عربستانی خود بوده باشد؛ به هرحال در راستای ایجاد تحول در روابط دو طرف، این سفر گام مهمی محسوب می شد. باید یادآور شد که وزیر خارجه عربستان از این سفر دو هدف مهم را تعقیب می کرد:

1. متقاعدکردن ایران برای انجام مذاکره صلح با عراق؛

2. بهبود مناسبات دو طرف.

در همان سال علی اکبر ولایتی، وزیر خارجه ایران، نیز به عربستان مسافرت کرد. این اقدامات دیپلماتیک تحول عمیقی در مناسبات دو طرف پدید نیاورد؛ اما تا حد بسیاری از حجم تنش های موجود در روابط بین دو کشور کاست. بعد از آن نیز، تماس های دیپلماتیک بین دو کشور همواره تا پایان جنگ ادامه داشت. نقطه حساس این دیپلماسی مقامات ایران زمانی بود که در خرداد1364/ژوئن1985 سعود الفیصل، وزیر خارجه عربستان، به ایران سفر کرد. گفته شد که ایران از مواضع انقلابی خود دست برداشته و متحد ارتجاع شده است (روزنامه جمهوری اسلامی، 2/3/1364). درحالی که در مذاکرات مسئولان ایران با سعود الفیصل، می توان حفظ اصول را تشخیص داد. در این سفر، ایران و عربستان بر سر تولید کمتر نفت از اوت تا سپتامبر1986، به توافق رسیدند و قیمت ها برای هر بشکه نفت، تا 18و20 دلار افزایش یافت.

تیرگی مجدد مناسبات دو طرف

این طلیعه خوشِ بهبود روابط مدت چندانی طول نکشید؛ زیرا روابط ایران آمریکا بهبود نیافت و مک فارلین به هدف خود نرسید و روابط دو کشور ایران و عربستان به حالت سابق بازگشت. مواضع خصمانه عربستان علیه جمهوری اسلامی ایران مانند فروش نفت عراق توسط کشتی های عربستانی، کمک های سخاوتمندانه عربستان به عراق، تشکیل شورای همکاری خلیج فارس و اقداماتی از قبیل کمک های اطلاعاتی به عراق برای حمله به جزایر سیری و... ترس این کشور را از واکنش های تلافی جویانه ایران باعث شد.

در 28و29مرداد1365/1986م فاروق الشرع، وزیر خارجه سوریه، وارد تهران شد و پیام حافظ اسد را به مقامات ایران تسلیم کرد. مدتی بعد نیز عبد الحلیم خدام، معاون رئیس جمهوری سوریه، وارد تهران شد و دومین پیام حافظ اسد را به رئیس جمهوری ایران تسلیم کرده و چند ساعت بعد از ورود، تهران را ترک کرد. هاشمی رفسنجانی در این باره می گوید: «شب آقای خامنه ای خبر دادند که بیشتر برای وساطت درمورد برخورد ما با عربستان سعودی آمده و خواسته است که کشتی های عربستان را در سیاست مقابله به مثل نزنیم و ادعای فهد را در خصوص عدم همکاری با عراق در زدن [جزیره] جزیره سیری و... عدم ایذاء زوّار بازداشت شده در عربستان را گفته و بالاخره از آقای خامنه ای قول گرفته که تا دو هفته دیگر، کشتی های عربستان را نزنیم» (هاشمی رفسنجانی، 1388: 231).

از سوی دیگر، نیروهای امنیتی عربستان در ایام حج سال 1365ش/1986م،  موفق به کشف مواد منفجره از تعدادی زائر ایرانی شدند که گویا از باند مهدی هاشمی، برادر داماد آیت الله منتظری، بودند. پلیس سعودی مواد منفجره را کشف و این افراد را به محض ورود به عربستان بازداشت کرد (محمدی، 1386: 163). این جریان دستمایه تبلیغات ضد ایرانی سعودی ها و معرفی ایران به عنوان کشوری تروریستی  شد.

تاثیر حج ابراهیمی در روابط دو کشور

موضوع مواد منفجره در سال 1365ش/1986م خاتمه یافت؛ اما در سال 1366ش/1987م، طی راهپیمایی حجاج ایرانی، درگیری شدیدی میان پلیس سعودی و حجاج ایرانی و غیرایرانی صورت گرفت که به فاجعه ای خونین تبدیل شد. امام خمینی(ره) پس از به ثمررساندن انقلاب اسلامی و بنیان نهادن نظام سیاسی و حکومتی اسلام در ایران، اصل برائت از مشرکان را احیاء کردند و مسلمانان جهان را درباره این عبادت بزرگ به شناخت و بصیرت رساندند. ایشان ظرفیت حج را در فرایند تحقق بیداری اسلامی و در راستای وحدت جهان اسلام در مقابل اسکتبار و استعمار مطرح کردند.

ایشان از همان ابتدای انقلاب، هر ساله برای حجاج بیت الله الحرام پیام ارسال می کردند و خواستار انجام مراسم حج با محتوای واقعی آن می شدند (حشمت زاده، 1387: 96). امام خمینی(ره) در این پیام ها خواستار وحدت مسلمانان در برابر استکبار جهانی بودند. این پیام ها باعث تبلیغ و روشنگری علیه سلطه مستکبران و دمیدن جسارت به کالبد خسته و بی رمق ستمدیدگانی می شد که قرن ها در اثر استعمار اعتمادبه نفس خود را از دست داده بودند. 

در مقابل عربستان سعودی که پیوندهای استراتژیک با غرب و به ویژه ایالات متحده آمریکا داشت، از سرایت انقلاب به کشور خود به شدت نگران بود و تلاش می کرد که به بهانه های مختلف، مانع برگزاری مراسم برائت از مشرکان شود؛ برای مثال روحانیان حجاز حج را مراسم و مناسکی فردی خواندند و توجه به مسائل اجتماعی و برپایی تظاهرات را در حج مزاحمت برای حاجیان و حتی بدعت معرفی کردند و این قبیل اعمال تظاهرکنندگان را مشمول آیاتی همچون «...ولاجدال فی الحج» دانستند (بقره، 197)؛ همچنین سب و لعن دشمنان را مردود کردند و آن را انحراف از دین برشمردند (انعام،  108) و جسارت به مکه و کعبه دانستند (هیئه الکبار العلماء، 1408ق: 389 تا 394).

در رابطه با اهمیت مراسم حج و برائت از مشرکان در راستای اهداف انقلاب اسلامی باید گفت که تداوم حج و برائت و توسعه آثار برون مرزی انقلاب این امید را برمی انگیخت که به زودی همه مسلمانان و محرومان جهان، همانند الگوی مردم ایران در برابر رژیم شاه، با درک مظلومیت و حقانیت انقلاب اسلامی علیه استکبار و استبداد در همه نقاط دست به انقلاب خواهند زد و از این طریق، راه بقا و دوام انقلاب اسلامی ایران را نیز باز خواهند کرد (حقی، 1394: وبلاگ شخصی). زیرا برگزاری تظاهرات با اقبال زوار کشورهای مختلف از این مراسم و توسعه و ترویج تدریجی مواجه شده بود. به طوری که جمعیت شرکت کننده در راهپیمایی های برائت به چند صدهزار نفر هم رسیده بود (کیهان، 29/6/1360و30/6/1360).

ازآنجاکه مسئولیت برگزاری مراسم حج در منطقه حجاز بر عهده دولت عربستان بود، مقامات ایرانی برای متقاعدکردن طرف مقابل در برگزاری تظاهرات تلاش بسیاری کردند. با این همه، دامنه اختلافات سال به سال گسترده تر می شد؛ به عنوان نمونه، در سال 1360ش/1981م در شهر مکه راهپیمایی عظیمی به سمت مسجدالحرام برگزار شد که تعداد شرکت کنندگان آن نزدیک به یک میلیون نفر بود و صفوف آن به چند کیلومتر رسید و حجاج با پای برهنه وارد حرم می شدند و ماموران سعودی با ماسک و پوتین و کلاه در داخل حرم مستقر شده بودند.

 در این سال، میان زائران ایرانی و ماموران امنیتی سعودی برخورد هایی به وجود آمد؛ اما در سال 1361/1982م، به برهم زدن تظاهرات آرام و ضرب و شتم زائران منجر شد و هر سال به تعداد جمعیت و شدت آن افزوده می شد. این راهپیمایی ها که باعث وحشت سعودی ها می شد، نشان دهنده موفقیت جمهوری اسلامی در انتقال پیام انقلاب اسلامی ایران به حجاج سایر کشور ها بود؛ به طوری که هر ساله جمعیت انبوهی از حجاج کشور های دیگر (غیرایرانی)، برای شناخت انقلاب اسلامی ایران، به ستادهای تبلیغی ایران در مکه و مدینه هجوم می آوردند. ترس سعودی ها در این باره به حدی بود که صحبت کردن اتباع کشور سعودی را با ایرانی ها نوعی جرم می دانستند و مکافات این عمل زندان بود (زورق، 1361: 52).

در حادثه خونین سال 1366ش/1987م، بیش از 400تَن از حجاج به شهادت رسیدند که 325تَن آنان ایرانی بودند. این جنایت در ظاهر برای سرکوب مراسم برائت از مشرکان اتفاق افتاد؛ اما با توجه به اینکه حکومت سعودی در زمره حکومت های وابسته به ایالات متحده آمریکا محسوب می شود، می توان کشتار حجاج ایرانی در سال 1366ش را براساس دستور آمریکا و در جهت مقابله با «صدور انقلاب اسلامی» تحلیل کرد. دلیل دیگری که می توان اثبات کرد که عربستان فاجعه جمعه سیاه مکه را با هماهنگی آمریکا اجرا کرد، در سیاست های خصمانه آمریکا علیه جمهوری اسلامی برای پذیرش قطنامه 598 تجزیه و تحلیل می شود. پس از این حادثه خونین، در 26شهریور1366/17ستامپر1987 مردم خشمگین تهران به سفارت عربستان حمله کردند و به ضرب و شتم دیپلمات های سعودی پرداختند.

یکی از این دیپلمات ها به نام مساعد العامدی، از شدت جراحات وارده جان سپرد. ایران همچنین خواستار آن شد که خادمی حرمین شریفین از دست سعودی ها خارج شود. این حوادث موجب تیرگی روابط شد و در نهایت در تاریخ 6/2/1367/آوریل1988، عربستان به قطع یکجانبه مناسبات سیاسی با جمهوری اسلامی اقدام کرد. و به این ترتیب، امکان گرفتن ویزای حج برای زائران ایرانی میسر نشد و حتی در مراسم حج زائران ایرانی هم وقفه افتاد. ازاین رو از اوایل سال 1989م/1368ش، ایران تلاش های خود را برای حضور مجدد در فرضیه حج آغاز کرد. سرانجام جنگ خلیج فارس در بهبود روابط میان دو کشور نقش مؤثری ایفا کرد و در تاریخ 27اسفند1369/18مارس1991، روابط سیاسی دو کشور بار دیگر برقرار شد.

مراسم برائت از مشرکان پس از توقف در سال های 1367تا1369ش/1988تا1990م، با وجود تنگناها و تحریم ها، از 1370ش/1991م دوباره در مکه انجام شد؛ در سال 1370ش، برابر با ششم ذیحجه1411، در مقابل بعثه مقام معظم رهبری و در سال 1371ش، برابر با ششم ذیحجه1412، در اطراف بعثه رهبر معظم انقلاب انجام شد. از سال 1372ش/1993م به بعد، با وجود توافق سال 1370ش/1991م با دولت سعودی برای برگزاری مراسم برائت، برای اجتناب از خونریزی این مراسم همه ساله در منی و عرفات و در زیر چادرها برگزار شده است (مهدوی راد، 1372: 143 تا 167).

سایر عوامل تنش زا

جنگ تحمیلی

 جنگ تحمیلی پرهزینه ترین طرح مشترک آمریکاعربستان، در راستای کوشش آن ها برای مهارکردن انقلاب اسلامی ایران بوده است و صدام حسین وسیله انجام این هدف شد. در تابستان 1359ش/1980م، عراقی ها که علاقه مند بودند موافقت آمریکا را برای حمله به ایران کسب کنند، وزیر خارجه خود را به عربستان و اردن فرستادند تا با مقامات آمریکایی مذاکره کند و اطمینان یابد که آمریکا مخالف حمله عراق به ایران نیست. به طبع آمریکا مخالفتی نداشت. سعودی ها آن قدر محتاط بودند که بدون مشورت با واشنگتن، خود را به عنوان پشتیبان در جنگ قریب الوقوع درگیر نکنند.

گزارش سعودی ها حاکی از آن است که نماینده واشنگتن یعنی برژینسکی (Brzezinski)، مشاور امنیت ملی کارتر، به برنامه اشتیاق نشان داد. به گفته منابع وابسته به دولت سعودی، عراقی ها اطلاعاتی درباره اوضاع دفاعی آشفته ایران دریافت کردند که آمریکا و از طریق دولت سعودی به آن ها داده بود (جعفری ولدانی، 1371: 157).

در نتیجه، با آنکه نظام پادشاهی عربستان سعودی چندان قرابتی با جمهوری متمایل به چپ صدام حسین نداشت، زمینه را برای تضعیف تهران از طریق تشویق بغداد برای حمله به ایران مناسب دید. در واقع رویدادهای سال 1358ش/1979م عربستان و ترس از سرایت انقلاب اسلامی و اقدامات آشکار و پنهان در منطقه زمینه ای شد تا دو کشور عراق و عربستان سعودی به یکدیگر بیش تر نزدیک شوند.

یک سال قبل از شروع جنگ تحمیلی، پیمان امنیت متقابل بین دو کشور امضاء شده بود؛ همچنین در کنفراس سران عرب که در جده برگزار شد، کشورهای عربی در جریان حمله عراق به ایران قرار گرفتند و موافقت خود را با تجاوز صدام اعلام کردند (درویشی، 1386: 173).

طی جنگ تحمیلی تنها عربستان و کویت، علاوه بر کمک های لجستیکی، بیش از  ٦٠میلیارد دلار به عراق کمک کردند. فهد پادشاه عربستان نیز در سخنانی اظهار کرده بود: «اگر عراق می گوید افرادش را فدا کرده است، ما نیز با پول، سلاح های پیشرفته و همکاری بین المللی در این فداکاری سهیم بوده ایم» (دورودیان، 1380: 31).

مسئله فلسطین

 یکی از جنبه های تقابل تهران و ریاض موضوع فلسطین است. جمهوری اسلامی با اتکا به اصل 154 قانون اساسی، یعنی حمایت از نهضت های آزادی بخش، به پشیبانی از آرمان فلسطین پرداخته است و این گونه اسرائیل که پیش از انقلاب هم پیمان ایران محسوب می شد، به دشمن شماره یک ایران تبدیل شد؛ به طوری که در 22بهمن1357/1979م، درحالی که تنها چند ساعات از پیروزی انقلاب گذشته بود، مردم به سفارت اسرائیل که از چند روز قبل اسرائیلی ها آنجا را تخلیه کرده بودند، هجوم بردند و پرچم فلسطین را بر سر در آن نصب کرده و آنجا را به مردم فلسطین هدیه کردند.

دولت جدید ایران نیز از تمام اسرائیلی هایی که دارای مقام رسمی بودند، خواست که به سرعت ایران را ترک کنند. این حکم اخراج اعضای هیئت نمایندگی اسرائیل و  آژانس یهود و اعضای هواپیمایی اسرائیل (العال) و نمایندگان شرکت های مقاطعه کار اسرائیلی را شامل می شد (تقویم تاریخ انقلاب اسلامی، 1369: 274).

امام خمینی(ره) به عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران، معتقد بودند که اسرائیل غده سرطانیست و باید نابود شود (صحیفه نور، 1370: 15/109). درحالی که حکومت سعودی همواره با حمایت از تلاش های صلح طلبانه و هم جهت با سیاست های آمریکا، سعی در به رسمیت شناختن  اسرائیل داشته است؛ به عنوان مثال فهد، ولیعهد وقت عربستان سعودی، در آبان1360/اوت1981 طرحی هشت ماده ای را عرضه کرد که براساس ماده 7 این طرح، رژیم صهیونیستی به رسمیت شناخته می شد (علی بابایی، 1374: 438).

 اعلام آخرین جمعه ماه مبارک رمضان توسط امام خمینی(ره) به عنوان روز قدس، در راستای حرکت عملی در جهت حمایت از مردم فلسطین بوده است. مخالفت آشکار جمهوری اسلامی با طرح های سازش اعراب و اسرائیل، آخرین تلاش های صهیونیست ها را در به سازش کشاندن جهان اسلام ناکام گذاشته است. به جرات می توان گفت نه تنها مقاومت اسلامی در لبنان بلکه مقاومت اسلامی در فلسطین نیز، محصول راهبردی است که جمهوری اسلامی ایران درباره فلسطین اتخاذ کرده بود.

حضرت امام(ره) از همه توانمندی هایی که در اختیار داشتند، برای وحدت مسلمانان در راستای نجات فلسطین استفاده کردند. ایشان حتی بارها پیشنهاد استفاده از نفت را به عنوان سلاحی بازدارنده در برابر اسرائیل مطرح کردند که هیچ گاه با استقبال کشور های تولیدکننده نفت، مانند عربستان، روبه رو نشد. از اقدامات دیگر ایشان، توجه ویژه به مسئله فلسطین در موسوم حج آن هم به شیوه های گوناگون بوده است؛ از جمله در پیام هایی که هر ساله برای حجاج صادر می کردند (صحیفه نور، 1370: 18/69).

ایشان به علت حمایت سعودی ها از اسرائیل، به انتقاد صریح از آن ها پرداختند و در این باره فرمودند: مسلمانان نمى دانند این درد را به کجا ببرند که آل سعود و خادم الحرمین به اسرائیل اطمینان مى دهد که ما اسلحه خودمان را علیه شما به کار نمى بریم و براى اثبات حرف خود با ایران قطع رابطه مى کنند. واقعاً چقدر باید رابطه سران کشورهاى اسلامى با صهیونیست ها گرم و صمیمى باشد که در کنفرانس سران کشورهاى اسلامى، مبارزه صورى و ظاهرى با اسرائیل نیز از دستور کار آنان و جلسات آنان خارج می شود. اگر این ها یک جو غیرت و جمیت اسلامى و عربى داشتند، حاضر به چنین معامله کثیف سیاسى و خودفروشى و وطن فروشى نمى شدند (صحیفه نور، 1370: 20/232).

 این خود واقعیتی است که آینده فلسطین به حمایت بی چون چرای ایران اسلامی از آن بستگی دارد؛ چنان که دکتر ابولؤلؤ، از رهبران جهاد اسلامی، در این زمینه می گوید: «در حقیقت، ایران مسلمانان دیگر را زنده کرد. فلسطینی ها همواره به ایران نگاه می کنند و ایران اراده مستضعفان است. ایران قدرت اسلامی را در جان های مسلمانان بیدار کرد. پیروزی انقلاب اسلامی عامل عمده ای در تشکیل سازمان جهاد اسلامی فلسطین و پیدایش انتفاضه بود که نیروی ایمان را در درون مسلمانان زنده کرد» (سلیمانی، 1379: 264).

اما از نگاه سعودی ها، تمام اقدامات جمهوری اسلامی ایران مصداق بارز دخالت در امور اعراب است؛ زیرا ایرانی ها و فلسطینی ها نه تنها به زبانی مشترک سخن نمی گویند بلکه ایران برخلاف اعراب، تا به حال در هیچ جنگی علیه اسرائیل نبوده و خسارات چنین نبردی را متحمل نشده است که اکنون بخواهد در این مناقشه به ایفای نقش بپردازد. روشن است که اسرائیل نیز درصدد آن است که ریاض را به برقراری روابط علنی با خود وادار کند؛ همچنین آشکار است که فشار لابی صهیونیستی علیه ریاض در کنگره آمریکا، به احتمال با این هدف انجام می گیرد که دولت سعودی راه هم گرایی با اسرائیل را به عنوان راه رهایی از خطر ایران پیشه کند. درصورتی که چنین اتفاقی رخ دهد، سعودی در واقع بزرگ ترین هدیه را تقدیم ایران خواهد کرد و بر میزان خطرات داخلی و خارجی علیه خود خواهد افزود.

شکل گیری شورای همکاری خلیج فارس

عربستان سعودی در سال 1981م/1360ش در وضعی که دو رقیب اصلی اش، یعنی ایران و عراق، درگیر جنگ بودند با تشویق ایالات متحده، اقدام به تشکیل شورای همکاری خلیج فارس کرد. این شورا متشکل از شش کشور عربستان، بحرین، کویت، عمان، قطر و امارات متحده عربی بود که دبیرخانه آن در ریاض قرار داشت و در بدو امر، تنها سازمانی اقتصادی و سیاسی بود؛ ولی به سمت توسعه مناسبات نظامی و امنیتی میان اعضا نیز حرکت می کرد (ر.سیوتز، 1386: 151) تا به تدریج، اعضای شورا وزن ژئوپلیتیکی خود را در مقابل قدرت منطقه ای ایران افزایش دهند؛ به ویژه که ایالات متحده هم از آن ها حمایت سیاسی نظامی می کرد.

تشکیل شورای همکاری خلیج فارس سیاستی بود که غرب، به ویژه آمریکا، براساس زمینه های موجود در منطقه و تشدید احساس نگرانی برای حکام منطقه از ناحیه انقلاب اسلامی و تجاوز شوروی، مطرح کرده بود (حافظ نیا، 1384: 70).

با وقوع انقلاب اسلامی ایران، آمریکا به منظور حفظ موازنه قدرت در خاورمیانه سیاست دوستونی خود را به استراتژی حمایت از دولت های خلیج فارس تغییر داد (خسروی، 1387: 33) و این جریان به نفع عربستان سعودی تمام شد؛ زیرا پیروزی های جنگی ایران و به تبع آن افزایش اعتماد به نفس این کشور و انتقاد از کشورهای حوزه خلیج فارس به علت کمک  آن ها به عراق، ترس شیخ نشین های عرب را از ایران باعث شده بود. در آن زمان، به طور کامل آشکار شده بود که عراق توانایی شکست ایران را ندارد. با تحقق نیافتن ادعاهای عراق مبنی بر پیروزی سریع و کامل، رهبران این شورا دریافتند که ایران می تواند از جنگ به منزله ابزاری در راستای تقویت انقلاب استفاده کند.  

اوپک

 اوپک همواره یکی از میادین اصلی رقابت ایران و عربستان بوده است. در اواخر سال 1364/1986م و اوایل سال 1365ش/1986م که اوپک سیاست دفاع از قیمت های هنگفت نفت را در پیش گرفته بود و پیوسته سهم تولید خود را در بازار جهانی کاهش می‎ داد، عربستان سیاست جنگ قیمت در بازار نفت را در پیش گرفت. عربستان در آذر1364/1985م، در جلسه 76 اوپک، با طراحی توطئه نفتی علیه ایران طرح جدیدی را مبنی بر دفاع از سهمیه اوپک در بازار جهانی حتی به بهای کاهش قیمت نفت ارائه کرد. این طرح با وجود مخالفت ایران تصویب شد و عربستان و سایر شیخ نشین ها در معارضه با ایران، بازارهای نفتی را آنچنان اشباع کردند که قیمت نفت به کم ترین سطح خود در تاریخ رسید.

در آن زمان، یک واقعیت سیاسی عربستان را مجبور می کرد تا در بازار نفت تصمیمی تعیین کننده اتخاذ کند. آن واقعیت سیاسی این بود  که در جنگ تحمیلی، رزمندگان ایرانی موفق شده بودند بندر استراتژیک فاو را تصرف کنند و بر سه چهارم میادین نفت عراق تسلط یابند (جلیلوند، 1388: 45). هدف اصلی این توطئه آن بود که با قطع درآمدهای ارزی حاصل از نفت ایران و همچنین با بمباران پایانه های نفتی ایران توسط عراق، با ایجاد مشکلات داخلی و تضعیف تدارکات و پشتیبانی جنگی، ایران را به پای میز مذاکره بکشاند.

درصورتی که قیمت های هنگفت نفت می توانست موفقیت های بیشتر ایران را در جنگ تضمین کند. حاکمان سعودی تصمیم گرفتند از یک سو تولید خود را افزایش دهند و بر سیاست دفاع از قیمت های هنگفت نفت اوپک خط پایان بکشند و از سوی دیگر با کاهش قیمت ها، از حدود 30دلار به کمتر از 10دلار در هر بشکه، توان مالی ایران را برای پیروزی در جنگ تحلیل ببرند (بیل، 1371: 494 تا 496).

افزایش تولید نفت عربستان و کویت و دیگر کشورهای حامی عراق که از جمله اهدف آن کاهش قیمت نفت و کاستن از درآمد ایران بود و از ماه ها قبل آغاز شده بود، مازاد دو میلیون بشکه ای در بازار نفت و کاهش قیمت نفت به حدود یک سوم قیمت گذشته را موجب شد؛ حتی در بعضی معاملات، نفت به بشکه ای 5دلار رسید.

 نتیجه

جمهوری اسلامی ایران و عربستان همواره به عنوان دو کشور و دو قدرت تاثیرگذار جهان اسلام، در منطقه خاورمیانه و خلیج فارس مطرح بوده اند. پیروزی انقلاب اسلامی ایران با گفتمان هایی نظیر تلاش در جهت برقراری حکومت جهانی اسلام، نفی سلطه پذیری و سلطه جویی، حمایت از مستضعفان و نهضت آزادی بخش و تبلیغ اسلام و دعوت به آن، به ویژه تبلیغ مذهب شیعه، نه تنها از اهمیت روابط دو کشور نکاست، بلکه پدیده نوین انقلاب و رخدادهای متاثر از آن، به همراه تغییرات منطقه ای و بین المللی، روابط دو کشور را با حساسیت خاص همراه کرد و به آن پیچیدگی فوق العاده ای بخشید.

 از همان ابتدای انقلاب، سوءظن سعودی ها به آنچه آن را تلاش جمهوری اسلامی برای صدور انقلاب اسلامی با ایدئولوژی شیعی و ضدغربی می دانستند، شکل گرفت.  شاید بتوان گفت که برجسته ترین وجه تعارض عربستان با ایران، مقوله ایدئولوژی و تفاوت های مذهبی است و ازآنجاکه این عامل در شکل گیری ذهنیت و افکار سیاستمداران هر دو کشور نقش شالوده ای دارد، پرداختن به آن راهگشای شناخت اصولی این تعارض هاست.

علاوه  براین، پیروزی انقلاب اسلامی در ایران ضربه ای کوبنده بر رژیم عربستان سعودی وارد کرد؛ از آن جهت که رژیم آن ها سلطنتی بود و مانند شاه ایران وابسته به آمریکا بودند و این نگرانی برای دولت سعودی ها وجود داشت که اگر جنبشی مردمی توانست حکومت ایران را ساقط کند، همین اتفاق می تواند برای آن ها رخ دهد؛ بنابراین عربستان با نگرانی، درصدد مهار انقلاب برآمد.  واکنش آل سعود مجموعه ای از اقدامات قهرآمیز و خصمانه بود که از همکاری در کودتای نوژه، پشتیبانی از عراق در جنگ با ایران و کشتار حجاج در مراسم حج سال 1366 تا بسیاری از اقدامات دیگر پیش رفت.

به طوری که در دهه نخستین انقلاب اسلامی، روابط ایران و عربستان از حالت عادی خارج شد و به تیرگی گرایید. در بررسی سایر علل موثر در تیرگی روابط ایران و عربستان در این دوره، به  عوامل چالش برانگیز و تنش زای دیگری همانند رقابت در بلوک قدرت و تعامل با قـدرت های  فرامنطقه ای، جنگ تحمیلی، حج ابراهیمی، مسئله فلسطین، ژئوپلیتیک نفت و گاز خلیج فارس، تشکیل شورای خلیج فارس و برخی اقدامات دیگر عربستان نیز باید اشاره کرد.

اما پس از پذیرش قطعنامه 598 از سوی جمهوری اسلامی ایران در سال 1368ش و تغییر در وضع نظام بین المللی پس از سقوط کمونیسم، همراه با سایر تحولات منطقه ای همانند جنگ خلیج فارس اول، فضا برای ترسیم روابط تازه مهیا شد؛ به ویژه در اواسط دهه 70شمسی و پس از اعلام سیاست تنش زدایی از سوی جمهوری اسلامی ایران، دو طرف با وجود اختلافات موجود، برای برطرف کردن ابهامات موجود و نزدیکی روابط تلاش کردند؛ اما در کل، هیچ گاه سوءظن و بدگمانی عربستان به ایران برطرف نشد.

به نظر می رسد تا زمانی که پادشاهان سعودی با القای قدرت های بین الملی، به ایران اسلامی به عنوان خطری نگاه می کنند که تلاش می کند با صدور انقلاب اسلامی و گسترش مذهب تشیع، سیادت آن ها را بر جهان عرب دچار چالش کند و ایران نیز تغییر محوریت جهان عرب را از عربستان دنبال می کند، نمی توان برای روابط دو کشور چشم انداز روشنی را متصور بود.

با وجود اختلاف و تضادهای فراوان ایران و عربستان، دو کشور دارای نقاط اشتراک و همگرایی بسیاری هستند که نخبگان مذهبی و فرهنگی و سیاسی و اقتصادی دو کشور می توانند از این طریق، نقش مهمی در بهبود روابط داشته باشند. برجسته ترین وجه تعارض عربستان با ایران مقوله ایدئولوژی و تفاوت های مذهبی است؛ بنابراین مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی که در سال 1369ش به دستور مقام معظم رهبری تأسیس شد، می تواند محلی برای گردهمایی نخبگان و صاحب نظران مذهبی دو کشور و کاستن از تنش های مذهبی دو کشور باشد.

در بیان سایر راهکاری عملی برای تغییر سیاست های خصمانه عربستان باید گفت که جمهوری اسلامی ایران باید تلاش کند که با جامعه عربستان ارتباط عمیق و موثری برقرار کند؛ بنابراین باید دیپلماسی عمومی ایران در برابر عربستان فعال شود تا مردم عربستان بتوانند نیات و اهداف جمهوری اسلامی را به صورت صحیح بشناسند. جمهوری اسلامی فقط نباید به بیانات سیاسی و خطاب قراردادن دولت سعودی اکتفا کند؛ بلکه باید با مردم و جوامع آ ن ها ارتباط صحیح برقرار کند. 

مراجع

. آقایی، سیدداود، (1368)، سیاست و حکومت در عربستان سعودی، تهران: کتاب سیاسی.

. ابراهیمی فر، طاهره، (1381)، الگوهای اعـتمادسازی در منطقه خلیج فارس، تهران: وزارت امور خارجه،

. ابراهیم، فؤاد، (1378)، عربستان سعودی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).

. اخوان کاظمی، بهرام، (1373)، «مروری بر روابط ایران و عربستان در دهه اخیر»، قم: تبلیغات اسلامی.

. اسدی، بیژن، (1381)، خلیج فارس و مسائل آن، تهران: سمت.

. بیل، جمیز، (1371)، عقاب و شیر، ترجمه مهوش غلامی، تهران: کوبه.

. بی نام، (1390)دستاوردهای عظیم انقلاب شکوهمند اسلامی ایران در گستره جهان، ج2، تهران: سازمان ارتباطات فرهنگی.

. تقویم تاریخ انقلاب اسلامی، (1369)، گروه تحقیق، صداو سیمای جمهوری اسلامی ایران، تهران: سروش.

. جریسون، بنسون لی ، (1991)، العلاقات السعودیهء-الأمریکیهء؛ فی البدء کان النـفط، ترجمه سـعد هـجرس، بیروت: دار الجیل.

. جعفری ولدانی، اصغر، (1371)، کانون های بحرانی در خلیج فارس، تهران: کیهان.

. ---------------، (1373)، روابط عراق با کویت، تهران: کیهان.

. حافظنیا، محمدرضا، (1384)، نقش استراتژیک خلیج فارس و تنگه هرمز، تهران: سمت.

. حشمت زاده، محمدباقر، (1387)، تاثیر انقلاب اسلامی بر کشورهای اسلامی، چ4، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

. حقی، محمد، (1/5/94)، انقلاب اسلامی و قرائت نوین از حج، سایت، //haghi59. blogfa. com/post-68. aspx http

. خسروی، غلامرضا، (1387)، آمریکا و خاورمیانه، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.

. درودیان، محمد، (١٣٨0)، پایان جنگ: سیری در جنگ ایران و عراق، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ.    

. درویشی، فرهاد، (1386)، جنگ ایران و عراق و پرسش ها و پاسخ ها، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ.

. دکمجیان، هرایر، (1377)، جنبش های اسلامی در جهان عرب، تهران: کیهان.

. ر. سیوتز، کارول، (1386)، اتحاد شوروی و خلیج فارس در دهه 1980م، ترجمه بیژن اسدی، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ.

. رایت، رابین، (1372)، شیعیان مبارزان راه خدا، ترجمه علی اندیشه، تهران: قومس.

. رحمانیان، حسین، (1394)، عربستان سعودی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین الملل وزارت امور خارجه اداره نشر.

. روزن، باری، (1379)، انقلاب ایران، ایدئولوژی و نمادپردازی، ترجمه سیاوش مریدی، تهران:  موسسه هنر، فرهنگ و ارتباطات.

. سریع القلم، محمود، (1379)، سیاست خارجی جمهوری  اسلامی ایران؛ بازبینی نـظری و پارادایـم ائتلاف، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

. سلیمانی،محمد باقر(1379) بازیگران روند صلح خاورمیانه، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.

. صحیفه نور، (1370)، تهران: وزارت ارشاد اسلامی مرکز مدارک فرهنگی انقلاب.

. صدقی، ابوالفضل، (1368)، سیاست خارجی ایران (از آغاز تا سال 68)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

. عظیمی، رقیه السادات، ( 1374)، عربستان سعودی (کتاب سبز)، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین الملل.

.علی بابایی، غلامرضا (1374)، فرهنگ تاریخی - سیاسی ایران و خاورمیانه ،ج4، تهران: رسا.

. فاضلی نیا، نفیسه، (1386)، ژئوپلیتیک تشیع و نگرانی غرب از انقلاب اسلامی، قم: شیعه شناسی.

. فولر، گراهام، ( 1373)، قبله عالم ژئوپلتیک ایران، ترجمه عباس مخبر، تهران: مرکز.

. فوییه، کلود، (1367)، نظام آل سعود، ترجمه نورالدین شیرازی، بی جا: فراندیش.

. کدیور، جمیله، (1372)، رویارویی انقلاب اسلامی ایران و آمریکا، تهران: اطلاعات.

. کمالی، حمیدرضا، (1391)، خاورمیانه9 ویژه مسائل داخلی عربستان سعودی، تهران: موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر.

. محمدی، منوچهر، (1386)، بازتاب جهانی انقلاب اسلامی، چ2، بی جا: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

. مهدوی راد، محمدعلی و رسول جعفریان، (1372)، با کاروان عشق، تهران: معشر.

. نجاتی، حمزه، (1/3/1394)، «تأثیر انقلاب اسلامی بر عربستان سعودی»، سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی www. ensani. Ir.  

. هاشمی رفسنجانی، علی‎اکبر، (1388)، کارنامه و خاطرات سال 1365؛ اوج دفاع، به اهتمام عماد هاشمی، تهران: معارف.

. هانتر، شرین، (1380)، آینده اسلام و غرب: برخورد تمدن ها یا همزیستی مسالمت آمیز، مترجم همایون مجد، تهران: فرزان روز.

ب. اسناد

. اسناد وزارت امور خارجه، سال های 1362 تا 1364، کارتن23، پرونده/4/216.

ج. روزنامه

. روزنامه جمهوری اسلامی، 2/3/1364.

. روزنامه کیهان، 30/8/1358.

. روزنامه کیهان، 8/2/1361.

د. مقاله

. احمدیان، حسن و سیدداود آقایی، (1389)، «روابط جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی»، فصلنامه سیاست، ش15، ص1تا20.

. جلیلوند، آمنه، (پاییز1388)، «جنگ و تأثیرات آن بر اقتصاد نفتی ایران»، فصلنامه نگین ایران، ش30، سال8، ص39تا53.

. جندقی، عباس، (5/4/1394)، «بازنگری ماجرای مک فارلین»، مجله الکترونیکی گذرستان، ش28 (gozarestan. ir).

. حسینی، سیدمحمدصادق و ابراهیم برزگر، (1392)، «نظریه پخش و بازتاب انقلاب اسلامی ایران بر عربستان سعودی»، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، ش33، س10، ص177تا188.

. شجاع، مرتضی، (1386)، «رقابت های منطقه ای ایران و عربستان و موازنه نیروها در خاورمیانه»، فصلنامه اطلاعات سیاسی- اقتصادی، ش239و240، س21، ص40تا53.

. طاهایی، سیدجواد، (1382)، «پارادوکس عربستانی»، مجله راهبرد، ش27، س11، ص191تا231.

. عطایی، فرهاد و محمد منصوری مقدم، (1392)، «تبارشناسی سیاست خارجی عربستان»، فصلنامه روابط خارجی، ش1، س5، ص133تا168.

. مهدی زاده، اکبر، (1383)، «بررسی سیاست خارجی و رفتار عربستان در قبال جنگ ایران»، فصلنامه نگین ایران، ش4، س3، ص32تا40.

. هاتف ، سپهر، (تیر1389)، «کودتای نوژه؛ توطئه ای نافرجام»، یاد ایام، ش58.

. هیئه الکبار العلماء، (1408ـ1409)، «قرار هیئه الکبار العلماء»، مجله البحوث الاسلامی، ش23.

ز. کتاب های لاتین

. Gause III, F.  Gregory,  (2002),  "The Foreign Policy of Saudi Arabia".  In Raymond Hinnebusch and Anoushirvan Ehteshami.  Ed.  The Foreign Policies of Middle East States.  London: Lynne Reiner Publishers. 
. R. K. Ramazani, (1988), Revolutionary Iran, Baltimore: The Johns Hopkins University Press

Vassiliev, Alexei,  (1998),  The History of Saudi Arabia.  London: Sagi Books. .

. Wright, robin, ( 2000), &quot;The last great revolution: Turmoil and Transformation in Iran&quot; Knopf, New York.

نویسندگان:

صادق شفیعی: دانشگاه اصفهان 

اصغر منتظرالقائم؛ محمد علی چلونگر

فصلنامه پژوهشهای تاریخی بهار 1396


لینک کوتاه: http://newsfa.ir/news/563206

کوتاه و خواندنی

قانون مورفی در سال 1949 در پایگاه نیروی هوایی ادوارز شکل گرفت. سرگرد ادوارد مورفی مهندس هوافضا بود که روی یک پروژه کار می‌کرد. در یکی از سخت‌ترین آزمایش‌های پروژه یک تکنسین سیم‌ها را برعکس وصل کرد و آ...

در بحث شركت كنيد

پربحث ترین ها